Үндсэн агуулга руу шилжих
УДШCase Line

Нээлттэй мэдээ

Шүүхээс олон нийтэд нээлттэй тараасан албан ёсны мэдээлэл.

Хөгжлийн банкны гэх тодотголтой хэргийг танхимын нийт шүүгчийн хуралдаанаар хэлэлцэхийг хойшлуулав

Улсын дээд шүүхийн Эрүүгийн хэргийн танхимын нийт шүүгчийн хуралдаанаар Хөгжлийн банкны гэх тодотголтой 42 хүн, 3 хуулийн этгээдэд холбогдох хэргийг шүүгдэгч Д.Даваасамбуу, түүний өмгөөлөгч Ч.Хүрэлбаатар, шүүгдэгч Н.Мөнхбатын өмгөөлөгч Ч.Хүрэлбаатар, шүүгдэгч Н.Алтанхуяг, түүний өмгөөлөгч Ч.Болдбаатар, шүүгдэгч Б.Мөнхтөрийн өмгөөлөгч О.Батсүх, шүүгдэгч Д.Бат-Очирын өмгөөлөгч Б.Баяраа, шүүгдэгч Ц.Баатарбилэг, “НВЦ” ХХК нарын өмгөөлөгч Б.Мөнхбат, иргэний хариуцагч “Кью Эс Си” ХХК-ийн хууль ёсны төлөөлөгч Н.Энхтэмүүлэн, шүүгдэгч Г.Батдоржийн өмгөөлөгч К.Манлай, шүүгдэгч Б.Махбалын өмгөөлөгч Б.Болдбаатар, шүүгдэгч Б.Шинэбаатарын өмгөөлөгч Н.Ууганцэцэг, шүүгдэгч Г.Байгалмаагийн өмгөөлөгч Ц.Дэлгэрням, шүүгдэгч П.Мягмардоржийн өмгөөлөгч Д.Батсүх, шүүгдэгч М.Баярмагнайн өмгөөлөгч Д.Мөнгөнцэцэг, шүүгдэгч Н.Баярчимэгийн өмгөөлөгч С.Дэлгэрмаа, Ж.Наранбаяр нарын хамтран, шүүгдэгч Г.Галсанням, түүний өмгөөлөгч Г.Цолмонгэрэл, Д.Түмэнжаргал нарын хамтран, шүүгдэгч Г.Цолмонгийн өмгөөлөгч С.Тэгшжаргал, шүүгдэгч Ж.Бат-Эрдэнийн өмгөөлөгч Д.Отгонбат, шүүгдэгч С.Магнайсүрэнгийн өмгөөлөгч Х.Базаррагчаа, иргэний хариуцагч “Энержи ресурс” ХХК-ийн өмгөөлөгч А.Даваабилэг нарын гаргасан гомдлуудыг тус тус үндэслэн 2026 оны 09 дүгээр сарын 29-ний өдөр хянан хэлэлцэв. Танхимын нийт шүүгчийн хуралдаанаар энэхүү хэрэгт нэмэлт судалгаа хийх шаардлагатай гэж үзэн хойшлуулж шийдвэрлэлээ.

“Захиргааны шүүхийн хамгаалал: Иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол бодитоор хамгаалагдах нь” захиргааны процессын эрх зүйн салбар хуралдаан боллоо

Монгол Улсын дээд шүүх байгуулагдсаны 100 жилийн ойг угтан Улсын дээд шүүх, Шүүхийн академитай хамтран зохион байгуулж буй “Процессын шударга ёсны үндэс: Талуудын эрх тэгш байдал ба мэтгэлцэх зарчим” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралдаан 2026 оны 09 дүгээр сарын 25-ны өдөр боллоо. Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал “Захиргааны шүүхийн хамгаалал: Иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол бодитоор хамгаалагдах нь” сэдвийн хүрээнд захиргааны процессын эрх зүйн салбар хуралдаанаар үргэлжилсэн юм. Салбар хуралдааныг нээж, мөн чиглүүлэгчээр ажилласан Улсын дээд шүүхийн шүүгч П.Соёл-Эрдэнэ иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол бодитоор хамгаалагдах нь” сэдвийн хүрээнд эрх зүйт төрийн үндсэн шинж болох  захиргааны хэргийн шүүхтэй байх, захиргааны хууль бус үйл ажиллагаанаас иргэн хуулийн этгээдийн зөрчигдсөн эрхийг хамгаалах, энэ хүрээнд захиргааны шүүхэд нэхэмжлэл гаргах ажиллагаа хялбар байх, чирэгдэлгүй байх эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, иргэн, хуулийн этгээдэд үзүүлэх эрх зүйн хамгааллыг нэмэгдүүлэх, шүүхийн оролцооны зохистой хэмжээ, захиргааны шүүхийн хяналтын цар хүрээ зэрэг асуудлыг хэлэлцэж, олон улсын туршлага солилцох зорилгоор ХБНГУ, Францын зочин илтгэгчдийг урьж оролцуулан салбар хуралдааныг зохион байгуулж буйг онцоллоо. Салбар хуралдааны эхний илтгэлийг Улсын дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын тэргүүн Д.Мөнхтуяа “Иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол бодитоор хамгаалагдах нь: Эрх мэдлийн харилцан хамаарал ба хамтрах үүрэг” сэдвийн хүрээнд “Хууль тогтоох болон шүүх эрх мэдлийн харилцан хамаарал”, “Хамтрах шаардлага, гүйцэтгэх эрх мэдэл ба шүүх” гэсэн үндсэн хоёр агуулгын хүрээнд хэлэлцүүлж, санал дүгнэлтээ танилцуулав. Тэрбээр хууль тогтоох–шүүх эрх мэдлийн харилцаанд шүүхийн оролцоог бодитой хангаж, процессын хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгохдоо шүүхийн санал, шийдвэр, практикийг заавал харгалзан үзэх эрх зүйн зохицуулалт шаардлагатайг онцлоод шүүхийн төсвийг бие даасан эрх мэдлийн төсөв гэсэн агуулгаар авч үзэж, улсын төсөвт эзлэх тодорхой хувийг хуульчлан тогтоох нь шүүхийн бие даасан, хараат бус байдлыг улс төрийн болон субъектив хүчин зүйлээс хамгаалах нэг нөхцөл болохыг дурдсан юм. Түүнчлэн гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагууд захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг шуурхай биелүүлэх үр нөлөөтэй тогтолцоог бүрдүүлэхийн зэрэгцээ шүүхийн шийдвэр, хууль хэрэглээний дүгнэлт, захиргааны байгууллагын алдаа, зөрчлийг системтэй судалж, аргачлал, гарын авлага, дотоод сургалтаар дамжуулан үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх шаардлагатайг тодотгосон юм. Хоёр дахь илтгэлийг ХБНГУ-ын Холбооны Нийгэм хамгааллын шүүхийн шүүгч Андреа Биндих “Холбооны Нийгэм хамгааллын шүүх ба түүний харьяаллын онцлог: Захиргааны хэргийн шүүхийн ерөнхий харьяалалттай ижил төстэй болон ялгаатай талууд” сэдвээр хэлэлцүүлэв. 028a1775-copy_AdkorIu.jpg Тэрбээр ХБНГУ-ын Холбооны Нийгэм хамгааллын шүүхийн Ерөнхий шүүгч Кристина Фухслохын нэрийн өмнөөс Монгол Улсын дээд шүүх үүсэн байгуулагдсаны түүхэн ойг тохиолдолдуулан халуун баяр хүргэе хэмээгээд Холбооны Нийгэм хамгааллын шүүхийн төлөөллийг энэхүү хүндтэй арга хэмжээнд урьж, оролцох боломж олгосонд талархаж буйгаа илэрхийллээ. Түүнчлэн Холбооны Нийгэм хамгааллын шүүх нь түүхэн үүслийн хувьд захиргааны шүүхээс салбарлан гарсан тул  ижил төстэй тал олон байдаг ч шийдвэрлэж буй маргааны төрөл, процессын онцлогоороо ялгаатай байдаг. Нийгэм хамгааллын шүүх нь эрүүл мэнд, тэтгэвэр, ажилгүйдэл, асрамжийн даатгал, нийгмийн халамж, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тэтгэмжтэй холбоотой иргэдийн амьжиргаа, нийгмийн баталгаатай холбоотой маргааныг дагнан шийддэг. Харин захиргааны шүүх нь барилга, хүрээлэн буй орчин, цагаачлал гэх мэт асуудлыг хариуцдаг. Одоогоор ХБНГУ-д Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд реформ хийхээр хэлэлцэж байна. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хурдасгах зорилгоор ганц шүүгч хэргийг шийдвэрлэх боломжийг нэмэгдүүлэх, шүүх өөрийн санаачилгаар баримт цуглуулах үүргийг багасгаж зохигчдын гаргаж өгсөн баримтад илүү суурилдаг болох зэрэг санал хэлэлцэгдэж буй талаар дурдав. 028a1789-copy-copy_iFTxUrX.jpg Гурав дахь илтгэлийг Францын Төрийн зөвлөлийн шүүгч, Олон улсын харилцаа хариуцсан төлөөлөгч Лоран Кабрера “Захиргааны хэргийн шүүх дэх нийтийн эрх ашгийн хамгаалалт: Нэхэмжлэл гаргах эрхийн онол, практик” сэдвээр хэлэлцүүлж, нийтийн эрх ашгийг хамгаалж,  шүүхэд хандах эрхийг хэт явцуугаар ойлгож, хэрэгжүүлбэл захиргааны үйл ажиллагааны хууль бус байдлыг шүүхээр хянуулах боломж хязгаарлагдаж, эрх нь бодитоор зөрчигдсөн иргэн, хуулийн этгээд эрх зүйн хамгаалалтгүй үлдэх эрсдэлтэй. Харин энэ эрхийг хэт өргөн хүрээнд зөвшөөрвөл бодитоор эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдөөгүй, хийсвэр шинжтэй маргааныг шүүхээр шийдвэрлүүлэх нөхцөл бүрдэх эрсдэлтэй. Иймээс шүүхэд хандах эрхийн зохистой зохицуулалт нь нэг талаас эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь бодитоор зөрчигдсөн иргэн, хуулийн этгээдэд шүүхийн хаалгыг нээлттэй байлгахын зэрэгцээ, нөгөө талаас тухайн маргаантай холбоо хамааралгүй этгээд абстракт байдлаар шүүхийн ажиллагаа эхлүүлэхээс сэргийлэх шаардлагатай гэв. Дөрөв дэх илтгэлийг Улсын дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын шүүгч Г.Банзрагч “Захиргааны шүүхийн эрх зүйн хамгааллын хүртээмж, үр нөлөөг дээшлүүлэх боломж” сэдвийн хүрээнд захиргааны шүүхийн хяналтын хүрээ болон өргөжүүлэх боломж, захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үр нөлөөг нэмэгдүүлэх боломж, захиргааны шүүхийн хяналтын стандартыг ахиулах боломж буй “зохист байдлын зарчим”-ын хэрэгжилтийг хянах нь гэсэн гурван агуулгын хүрээнд санал, дүгнэлтээ танилцуулсан юм. Тэрбээр захиргааны хэргийн шүүхийн хяналтыг өргөжүүлж, захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааг бүхэлд нь хянан шийдвэрлэх, иргэдэд эрх зүйн үр нөлөөтэй, бүрэн хамгаалалт үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлэх нь Монгол Улсад эрх зүйт төрийг бэхжүүлэх, захиргааны хэргийн шүүхийн үйл ажиллагааг хөгжүүлэхэд чухал алхам болно гэж үзэж буйгаа илэрхийллээ. Түүнчлэн захиргааны хэргийн шүүхийн субъектив эрхийн хяналтын хүрээг өргөжүүлэхийн зэрэгцээ объектив эрхийн хяналтыг зохистой хүрээнд хязгаарлах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үр нөлөөг дээшлүүлэх, шүүхийн хяналтын өнөөгийн стандартыг ахиулах шаардлагатайг онцлов. Мөн захиргааны үйл ажиллагаанд “зохистой байдлын зарчим” хэрхэн хэрэгжиж байгаад шүүхээс хяналт тавьдаг болох нь захиргааны шүүхийн эрх зүйн хамгааллын үр нөлөөг нэмэгдүүлэх боломжтой гэсэн саналыг дэвшүүлсэн юм. 028a1487-copy_Od9Oiyx.jpg Илтгэлүүдийг хэлэлцүүлж дууссаны дараа үндсэн илтгэлүүдийн сэдвийн хүрээнд хэлэлцүүлэг өрнүүлж, Улсын дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын тэргүүн Д.Мөнхтуяа, шүүгч Г.Банзрагч, ХБНГУ-ын Холбооны Нийгэм хамгааллын шүүхийн шүүгч Андреа Биндих, Францын Төрийн зөвлөлийн шүүгч, Олон улсын харилцаа хариуцсан төлөөлөгч Лоран Кабрера нар панелистаар оролцож, шүүгч М.Батсуурь чиглүүлсэн юм. Хэлэлцүүлгийн дараа Улсын дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын тэргүүн Д.Мөнхтуяа иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны хүрээнд бодитоор хамгаалж, шүүхийн хамгаалалтыг үр нөлөөтэй, чанартай хүргэхийн тулд цаашид хууль тогтоомж, тэр дундаа процессын хуулийг боловсронгуй болгоход анхаарах шаардлагатайг дурдаад өнөөдрийн салбар хуралдаанаар хэлэлцсэн илтгэлүүд энэхүү зорилгын хүрээнд эрх зүйн хамгаалалтыг сайжруулах, шүүхийн хамгаалалтын үр нөлөөг дээшлүүлэх, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг боловсронгуй болгох асуудалд төвлөрснийг онцолж, салбар хуралдаан хаасныг мэдэгдэв.

“Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эрх зүйн хөгжлийн чиг хандлага, шинэтгэлийн хүрээ” сэдэвт салбар хуралдаан боллоо

Монгол Улсын дээд шүүх байгуулагдсаны 100 жилийн ойн олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал эрүү, иргэн болон захиргааны процессын эрх зүйн салбар хуралдаанаар тус тус үргэлжиллээ. Иргэний процессын эрх зүйн салбар хуралдаанаар “Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эрх зүйн хөгжлийн чиг хандлага, шинэтгэлийн хүрээ” сэдвийг онцолсон юм. Тус салбар хуралдааныг Улсын дээд шүүхийн Иргэний хэргийн танхимын шүүгч Д.Цолмон чиглүүлж, удирдав. 028a2025-copy_T2Q1Z3C.jpg Үндсэн илтгэл хэсэгт Улсын дээд шүүхийн шүүгч, Иргэний хэргийн танхимын тэргүүн Н.Баярмаа, Улсын дээд шүүхийн шүүгч Э.Золзаяа, БНСУ-ын Дээд шүүхийн шүүгч, Шүүхийн захиргааны сайд Ну Гён Пил, ХБНГУ-ын Бавари муж улсын Мюнхен хот дахь Дээд шүүхийн Иргэний хэргийн танхимын гэр бүлийн хэргийн шүүгч Штефани Менер болон Япон Улсын Хууль зүйн яамны профессор Ваказоно Рэй нар шүүхэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зарчмын хүрээнд илтгэл хэлэлцүүлсэн юм. 028a1692-copy.jpg Улсын дээд шүүхийн шүүгч, Иргэний хэргийн танхимын тэргүүн Н.Баярмаа “Монгол Улсын иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эрх зүйн хөгжлийн хандлага:Процессын харьцангуй ба уян хатан байх зарчим” сэдвээр илтгэл хэлэлцүүллээ. Тэрээр илтгэлдээ “Хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх хууль нь бидэнд шүүхэд чөлөөтэй хандах эрх, талуудын зарчим, шүүхэд мэдүүлэх эрх зэрэг чухал зарчмууд, түүгээр дамжин илрэх ардчиллын үнэт зүйлийг гүнзгий ойлгуулсан боловч өнөөдрийн нийгэм эдийн засаг, өмчийн жижиг, том олон маргааныг шударга, түргэн шуурхай, ил тодорхой, өртөг зардал багатай шийдвэрлэх хангалттай нөөц, чадамжгүй болсон нь анзаарагдаж байгааг онцлон тэмдэглэв. Шүүхийн ажиллагаа шударга байх ёстойгоос гадна иргэдэд ойлгомжтой, хүртээмжтэй, хэрэг хянан шийдвэрлэх хугацаа болон зардлын хувьд зохистой байх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний зэрэгцээ ажиллагааг хялбарчлах, шуурхай болгох зорилго нь талуудын мэтгэлцэх эрх, нотлох баримт гаргах боломж, шүүхэд үр нөлөөтэй хандах эрх зэрэг процессын үндсэн баталгааг сулруулах үндэслэл болж болохгүй.  “Шуурхай ажиллагаа ба процессын баталгаа, шүүхийн идэвхтэй удирдлага ба талуудын диспозитив эрх, ажиллагааны хялбаршуулалт ба шударга шүүхийн шаардлага” гэсэн, зарим талаар өрсөлдөх үнэт зүйлсийн зохистой тэнцвэрийг олох шаардлага бидний өмнө тавигдаж байна. Иргэний процессын хөгжлийг зөвхөн хууль тогтоомжийн түвшинд авч үзэх боломжгүй. Энэ нь хуулийн зохицуулалт, шүүхийн практик, шүүхийн зохион байгуулалт, технологийн хөгжил, шүүгч болон шүүхийн ажилтны мэргэшил зэрэг нь харилцан уялдаатай хөгжих шаардлагатай байна. Энэ утгаараа өнөөдөр дэвшүүлсэн санал, шүүмжлэл, судалгааны үр дүн бүр үнэ цэнтэй. Санал нэг байсан асуудлаасаа төдийгүй, санал зөрсөн асуудлаасаа ч дараагийн судалгаа, шинэчлэлийн чиглэлийг олж харах учиртай. Эцэст нь иргэний процессын аливаа шинэчлэлийн төвд “шүүхийн ажиллагааг хэрхэн хөнгөвчлөх вэ” гэсэн асуултаас илүүтэйгээр “иргэний эрхийг хэрхэн илүү үр нөлөөтэй хамгаалах вэ” гэсэн асуулт байх ёстой. Шүүхэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эрх зүйн үндсэн зарчмууд агуулгын хувьд шинэ сорилтуудтай тулгарч байгааг анхаарч, цаашид иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хөгжүүлэх, шинэтгэх шаардлагатай. Процессын эрх зүй нь уян хатан байдал, харьцангуй байх зарчмын хүрээнд төрөлжин хөгжих хандлагатай байна. Процесс ажиллагааны өөрчлөлт, хувьсал хөгжлийг гүйцэх шаардлага нь цахимжилтын шинэтгэлд давхар сорилт болж байна” гэж дүгнэн хэллээ. viber_image_2026-09-25_19-42-07-288.jpg Удаах илтгэлийг БНСУ-ын Дээд шүүхийн шүүгч, Үндэсний шүүхийн захиргааны сайд Ну Гён Пил “Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа дахь иргэний нэхэмжлэлийг хянан хэлэлцэх зарчим, хүрээ” сэдвийн хүрээнд хэлэлцүүлэв. Солонгос улс иргэний нэхэмжлэлийг шийдвэрлэх, гэмт хэргийн хохирогчдод нөхөн төлбөр олгох тогтолцоог боловсронгуй болгоход 40 гаруй жилийг зарцуулжээ. Тус тогтолцоог боловсронгуй болгохын тул нэн түрүүнд гэмт хэргийн хамрах төрлийг нэмэгдүүлж, нөхөн төлүүлэх хохирлын хүрээг өргөжүүлэхэд чиглэсэн байна. Цаашлаад хохирогчид мэдээлэл, тайлбар өгөх журмыг сайжруулах, иргэний нэхэмжлэлийг шийдвэрлэх явцад хохирогчийн хувийн мэдээллийг шаардлагагүйгээр задруулахаас сэргийлж, хохирогчийг хамгаалахыг зорьсон гэдгийг Ну Гён Пил илтгэлийнхээ эхэнд тодотголоо. Мөн “Уг тогтолцоо нь анхан болон давж заалдах шатны шүүхэд хэрэгжих боломжтой. Өөрөөр хэлбэл хяналтын шатны шүүх болон хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хэрэглэж болохгүй. Нөхөн төлүүлэх хохирлын төрөлд сэтгэцэд учирсан хохирол, эмчилгээний зардалд учирсан хохирол хамаарна. Харин хоорондоо тохирсон тохиолдолд уг тохиролцооны хүрээнд мөнгийг нэхэмжлэх боломжтой. Мөн гэр бүлийн хүчирхийллийн хэргийг анхан шатны шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад иргэний нэхэмжлэлийг шийдвэрлэж болно. Энэ нь өмнө танилцуулсан Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг дэмжих тухай хуулийн зохицуулалтаас ялгаатай. Солонгос улсад сүүлийн найман жилд иргэний нэхэмжлэлийг шийдвэрлүүлэхээр гаргасан хүсэлтийн тоо тав дахин өссөн. Шалтгаан нь шинэ төрлийн эдийн засгийн гэмт хэргүүд хурдацтай нэмэгдэж байгаатай холбоотой. Мөн мөрдөн шалгах болон шүүхийн шатанд иргэний нэхэмжлэлийг шийдвэрлэх мэдээллийг заавал өгөхийг хуульчилснаар олон нийт энэ тогтолцооны талаар маш сайн ойлголт мэдлэгтэй болсон” тухай илтгэлдээ танилцууллаа. 028a1844.jpg Үүний дараа Япон Улсын Хууль зүйн яамны Судалгаа, сургалтын хүрээлэнгийн Олон улсын хамтын ажиллагааны газрын профессор Ваказоно Рэй “Япон Улсын гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хүүхдийн дээд ашиг сонирхлыг хамгаалах нь:Гэр бүлийн шүүх болон шүүхийн шинжээчийн тогтолцоо, харилцан уялдаа” сэдвээр илтгэл хэлэлцүүлсэн юм. Япон Улсад гэр бүлийн болон насанд хүрээгүй хүүхэдтэй холбоотой хэргийг Гэр бүлийн дагнасан шүүхээр шийдвэрлэдэг. Тус шүүх нь анхан шатны шүүх бөгөөд шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл Дээд шүүхэд давж заалдах боломжтой. Өөр нэг онцлог нь шүүгчид шийдвэр гаргахдаа гэр бүлийн хэргээр дагнан мэргэшсэн судлаач, шинжээчийн судалгаа, дүгнэлтэд тулгуурладаг байна. Гэр бүлийн шүүхийн судлаач нь хүүхэд, эцэг эх болон гэр бүлийн нөхцөл байдлыг судалж, шүүхийн шийдвэр гаргалтад шаардлагатай мэдээллийг бүрдүүлдэг. Тухайлбал, хэргийн бодит нөхцөл байдлыг судлах, хүүхэд болон эцэг эхтэй ярилцлага хийх, бусад эх сурвалжаас мэдээлэл цуглуулах, нөхцөл байдлыг шинжлэх зэргээр судалгааны тайлан гаргаж, шүүгчид хүргүүлж, мэргэжлийн мэдээллээр дэмждэг байна. Профессор Ваказоно Рэй илтгэлийнхээ дүгнэлтдээ “Хүүхдийн ашиг сонирхол гэдэг нь зөвхөн хууль зүйн хийсвэр ойлголт биш юм. Харин хүүхдийн аюулгүй байдал, хөгжил, сэтгэл санааны тогтвортой байдал, эцэг эхтэй харилцах харилцаа, хүсэл зориг зэрэг олон хүчин зүйлд тулгуурлан бодитой үнэлэх ойлголт” болохыг тодорхойлсон юм. 028a1992-copy.jpg Үргэлжлүүлэн Улсын дээд шүүхийн шүүгч Э.Золзаяа “Иргэний хэргийн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаа ба хүний үндсэн эрхийн хамгаалалт, шүүхийн хяналт” сэдвээр илтгэлээ. Дэлгэрүүлбэл “Иргэний шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн барьсан. Энэ хууль хэрэгжвэл гомдол, торгууль, үл хөдлөх хөрөнгө борлуулах зарим ажиллагаанд шүүх оролцоно. Мөн хөрөнгө, орлогогүй төлбөр төлөгчийн тэтгэлгийг төрөөс түр олгох механизм бий болж, шаардлагын хэмжээнээс илүү арга хэмжээ авахгүй байх зарчмыг тусгаж, илүү битүүмжлэлийг цуцлах буюу өрийн хэмжээнээс илүү битүүмжилсэн хэсгийг нэн даруй чөлөөлөх зэрэг эерэг өөрчлөлтүүд бий. Шүүхийн шийдвэрийн биелэлт бол шударга ёсны баталгаа. Хүний эрхийн хамгаалалт бол төрийн албадлагын хууль ёсны хязгаар юм. Тиймээс төлбөр авагчийн эрх аль болох богино хугацаанд сэргээгдсэн байх нь чухал. Нөгөө талаас төлбөр төлөгчийн хувьд үндсэн хуулиар олгогдсон эрх нь зохист түвшинд байна уу, ашиг сонирхлын тэнцвэржүүлэлт байна уу, амьжиргааны доод түвшин хамгаалагдсан байна уу, шүүхийн бодит хяналт байна уу гэсэн суурь зарчмууд бий. Түүнчлэн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын институтийн харьяалал, байгууллагын тогтолцоо, бүтэц зохион байгуулалт, ажиллагаагаар хүний эрх зөрчигдөж байна. Шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын институтийн харьяаллыг олон улсад хувийн, холимог, гүйцэтгэх, шүүхийн гэж ангилдаг. Иргэний шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааг хувийн болон холимог загвар луу шилжүүлэх тухай судлаачдын санал гарч байна. Манай улсын хувьд цаашдын чиг хандлагаа тодорхойлохдоо бусад улсын туршлагыг сайтар судлах хэрэгтэй” гэдгийг онцолсон юм. viber_image_2026-09-25_19-42-05-932.jpg Сүүлийн илтгэлийг ХБНГУ-ын Бавари муж улсын Мюнхен хот дахь Дээд шүүхийн Иргэний хэргийн танхимын гэр бүлийн хэргийн шүүгч, доктор Штефани Менер “ХБНГУ-ын Гэр бүлийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа:Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас ялгарах онцлог” сэдвээр өндөрлүүллээ. Тэрээр илтгэлдээ “Герман улсад гэр бүлийн хэргийг дагнан хянан шийдвэрлэх эрх бүхий анхан шатны шүүх болох Amtsgericht харьяалан шийдвэрлэдэг. Харин давж заалдах гомдлыг Мужийн Дээд шүүх хянан шийдвэрлэдэг бөгөөд энэ төрлийн хэргийг ердийн харьяаллын Мужийн шүүх хянан шийдвэрлэхгүй. Холбооны Дээд шүүх нь хяналтын шатны шүүхийн чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ. Гэхдээ хяналтын журмаар гомдол гаргах боломж нь ерөнхийдөө хяналтын шатны журмаар хэлэлцүүлэхийг зөвшөөрсөн тохиолдолд үүснэ” гэдгийг тайлбарлалаа. Герман улс 2009 оноос хойш Гэр бүлийн хэрэг болон сайн дурын харьяаллын хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль хүчин төгөлдөр болж, гэр бүлийн шүүхийн харьяалах хэрэг болон сайн дурын харьяаллын бусад хэрэгт хамаарах процессын зохицуулалтыг нэгтгэн, бие даасан нэгдсэн хуулийн тогтолцоог бүрдүүлсэн байна. Нэгдсэн зохицуулалтын гол онцлог нь гэр бүлийн эрх зүйн харилцаатай холбоотой олон төрлийн хэргийг нэг шүүхийн хүрээнд нэгдмэл байдлаар хянан шийдвэрлэх боломж бүрдсэн. Хүүхдийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах ажиллагааг түргэвчилж, бэхжүүлсэн. Ялангуяа хүүхэдтэй холбоотой хэрэгт шүүх хэргийг нэн даруй хянан шийдвэрлэх зарчим үйлчилдэг тухай дурдлаа. Түүнчлэн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны төлөөлөгчийн институтийг бэхжүүлж, процессын оролцогчдын эрх зүйн статусыг шинэчлэн зохицуулж, түр захирамж болон түргэвчилсэн ажиллагааны нэгдсэн тогтолцоог бий болгож, шүүхийн шийдвэрт гомдол гаргах журмыг шинэчилсэн гэдгийг шүүгч, доктор Штефани Менер онцоллоо. 028a2207-copy.jpg Салбар хуралдааны үндсэн илтгэлүүдийг хэлэлцүүлж дууссаны дараа панел хэлэлцүүлэг өрнүүлж, таван илтгэгч панелистаар оролцлоо. Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын иргэний процессын эрх зүйн салбар хуралдааныг Улсын дээд шүүхийн шүүгч, Иргэний танхимын тэргүүн Н.Баярмаа хааж хэлсэн үгэндээ “Шүүх иргэний зөрчигдсөн эрхийг бодитой, шуурхай, үр нөлөөтэй хамгаалах, иргэдэд ойлгомжтой, хүртээмжтэй, хялбар, шуурхай байх зарчмыг баримтлах нь ямагт чухал юм. Хуульч нарын хувьд ажлын үндсэн арга техник нь хурал байдаг. Иймд “хохирогчийн эрх ашгийг хамгаалах тогтолцоо бодитой сэргэж чадаж байна уу” гэдэг өргөн хүрээний, үр дүнтэй хэлэлцүүлэг хийх шаардлагатай гэж бодож байна. Аливаа эрдэм шинжилгээний хурал дараагийн судалгааны ажил, хурлуудын эхлэл болж үлддэг билээ. Энд мөн Гэр бүл, хүүхдийн хэргийн дагнасан шүүхийн тухай дурдъя. Хүн төрөлхтний хамгийн нандин, хамгийн эрхэм бүлэг маань хүүхэд. Хүүхдийн эрх ашиг, дээд ашиг сонирхлыг хамгаална гэдэг дан ганц эцэг, эхийн хайраас урган гарах зүйл биш. Энэ бол улс эх орны тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, цаашдын замнал, оршин тогтнолын асуудал юм. Монгол Улс хүүхдийн дээд эрх ашгийг хамгаалах, тэдэнд гол анхаарлаа чиглүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлж өгсөн нь хууль, эрх зүйн салбарын хөгжлийн түүхэн алхам гэж миний хувьд үнэлж байна. Өөрөөр хэлбэл Гэр бүл, хүүхдийн хэргийн дагнасан шүүх байгуулсан нь түүхэн үйл явц юм. Энэхүү үйл явдалд ач холбогдол өгч, манай улсыг зорин ирж илтгэл хэлэлцүүлсэн Япон Улсын илтгэгч, профессор Ваказоно Рэй, ХБНГУ-ын шүүгч, доктор Штефани Менер нарт талархсанаа илэрхийлье. Түүнчлэн өнөөдөр бидний хэлэлцсэн хохирогчийн эрх ашгийг хамгаалах асуудлыг маш чухал сэдэв гэж бодож байна. Шүүхийн шийдвэр гаргаад байдаг, гэтэл хохирогчийн эрхийг бодитой хамгаалж байгаа тогтолцоо хэрхэн ажиллаж байна вэ. Энэ тухай ХЭҮК-ийн илтгэл, тайлангуудад тогтмол хөндөж байдаг. Хохирогчийн эрх монголд бодитой сэргэж чадаж байна уу гэдгийг тусад нь авч үзээд, салбар бүрийн холбогдох төлөөллүүдийг хамруулж, үүн шиг хэлэлцүүлэг хиймээр санагддаг. Тус асуудалд гол түлхэц болж, өөрийн орны туршлага, ололт амжилт, сургамжийг хуваалцсан БНСУ-ын Дээд шүүхийн шүүгч, Үндэсний шүүхийн захиргааны сайд Ну Гён Пил танд мөн гүн талархал илэрхийлье” хэмээн тэмдэглэлээ. 028a2023-copy_SCXa2x7.jpg

“Процессын шударга ёсны үндэс: Талуудын эрх тэгш байдал ба мэтгэлцэх зарчим” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал эхэллээ

Монгол Улсын дээд шүүх байгуулагдсаны 100 жилийн ойг угтан Улсын дээд шүүх, Шүүхийн академиас хамтран “Процессын шударга ёсны үндэс: Талуудын эрх тэгш байдал ба мэтгэлцэх зарчим” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг 2026 оны 09 дүгээр сарын 25-ны өдөр зохион байгуулж байна. Хурлыг нээж, ерөнхий чиглүүлэгч Улсын дээд шүүхийн шүүгч Д.Батбаатар “Өнөөдөр бид шүүх байгуулагдсаны 100 жилийн ойн хурлаар хүний эрхийг хангасан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд тулгамдаж буй асуудлуудыг тодорхойлж, олон улсын туршлагын үндсэн дээр тодорхой шийдэл дэвшүүлэхээр зорьж байна. Үндсэн хуралдаан маань Монгол Улсын Үндсэн хууль болон Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээ, конвенцоор баталгаажсан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд баримтлах суурь зарчмуудын хэрэгжилтийг үнэлж, зайлшгүй баримтлах “Наад захын шаардлага” (minimum standard)-ыг тодорхойлохыг зорин “Процессын шударга ёсны үндэс: талуудын эрх тэгш байдал ба мэтгэлцэх зарчим” сэдвийн доор явагдах бол, салбар хуралдаанууд нь эрүү, иргэн, захиргааны салбар тус бүрт баримтлах хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зарчмыг тодорхойлж, хэлэлцүүлэг өрнүүлэх зорилготой байна” гэдгийг онцлоод хэлэлцүүлгийн үндсэн болон салбар хуралдаануудын сэдэв,  оролцогчдыг танилцуулсан юм. Хурлын үндсэн хуралдааны эхний илтгэлийг Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Ц.Цогт “Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үндсэн зарчим болон хэргийн оролцогчийн эрхийн баталгаа” сэдвийн хүрээнд илтгэл хэлэлцүүлж, санал, дүгнэлтээ танилцуулав. Энэ үеэрээ тэрбээр өмгөөлөх болон яллах талын тэнцвэртэй байдлыг хангахын тулд дараах чиглэлээр эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох боломжтойг онцоллоо. Нэгдүгээрт,  “хавтаст хэргийн нээлттэй байдал” (transparency of the case file or dossier) Хоёрдугаарт, өмгөөлөх талын нотолгооны идэвхтэй оролцоог дэмжих Гуравдугаарт, нотлох баримт бүрдүүлэх ажиллагааг талуудын мэтгэлцээнд төвлөрсөн байдлаар дахин боловсронгуй болгох хэрэгтэйг дурдаж, хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалтын шатанд хэрхэн ямар хүрээ хязгаарт, ямар арга хэрэгслээр мэтгэлцэх зарчмыг илүү бэхжүүлж, талуудын тэнцвэртэй байдлыг хангах боломжтой вэ гэдэгт анхаарал хандуулах нь зүйтэй болохыг онцолсон юм. Удаах илтгэлийг Шүүгч, хуульчдын хараат бус байдлын асуудал эрхэлсэн НҮБ-ын тусгай илтгэгч профессор Маргарет Саттертвэйт ”Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдал” сэдвийн хүрээнд хэлэлцүүлж, “Шүүхийн тогтолцооны шинэчлэл нь шүүгчдийн хараат бус, шударга байдлыг сулруулахад чиглэх ёсгүй. Төрийн албан тушаалтнууд шүүгчдийг олон нийтийн өмнө гүтгэх, худал мэдээлэл тараах нь шүүхийн хараат бус байдалд нөлөөлдөг бөгөөд энэ нь олон нийтийн дунд шүүгчдийн эсрэг сөрөг ойлголт үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Мөн шүүгчид цахим орчинд дарамтад өртөж, тэдний гэр бүлийнхэн нь халдлагад өртөх явдал ч гарч байна. Ийм үйлдлүүдийг хэн нэгэн өндөр албан тушаалтны даалгавраар гүйцэтгэх нь бий. Үүний үр дүнд шүүхийн хараат бус байдлыг бууруулах, шүүх эрх мэдлийн хүчийг сулруулах эрсдэл бий болдог. Тиймээс шүүгчдийн эрхийг хамгаалах, бэхжүүлэх арга хэмжээг нэн яаралтай авч хэрэгжүүлж байх нь чухал” хэмээв. preview_xulyKGB.webp Гурав дахь илтгэлийг Шүүхийн академийн захирал, доктор Д.Эрдэнэчимэг ”Шүүх эрх мэдлийн салбар дахь олон улсын түншлэл, өнөө ба ирээдүй” сэдвээр тус, тус хэлэлцүүлсэн юм. Тэрбээр хамтарч ажиллаж байгаа байгууллагуудынхаа талаар болон хамтын ажиллагааныхаа түүхэн замналын талаар мэдээлэл өгч, цаашид шүүх эрх мэдлийн салбарын олон улсын хамтын ажиллагаа зөвхөн бид юуг бусдаас сурах вэ гэдгээр хязгаарлагдахгүй, харин бид юуг хамтдаа бүтээж, түүнийгээ бусадтай хэрхэн хуваалцаж, шүүхийн хөгжилд ямар бодит хувь нэмэр болгон оруулах вэ гэсэн илүү өргөн хүрээний хандлага руу чиглэнэ. Энэ утгаараа олон улсын хамтын ажиллагааны амжилтыг зөвхөн хамтран зохион байгуулсан арга хэмжээ, хэрэгжүүлсэн төсөл, хөтөлбөрийн тоогоор бус, шүүгчийн мэргэжлийн чадавхад үзүүлсэн үр нөлөө, шүүхийн үйлчилгээ, хүртээмжид бий болгосон өөрчлөлт, шүүн таслах ажиллагааны чанарыг дээшлүүлэхэд оруулсан бодит хувь нэмэр, тогтвортой түншлэлээр үнэлэх нь чухал гэдгийг тодотгосон юм. 028a0369-copy.jpg Үндсэн илтгэлүүдийг хэлэлцүүлж дууссаны дараа “Шүүх эрх мэдлийн салбарын эрх зүйн хөгжил, сургамж” сэдвээр  хэлэлцүүлэг өрнүүлж, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга П.Золзаяа болон ахмад шүүгч Т.Уранцэцэг, А.Доржготов, О.Зандраа нар панелистаар оролцлоо. Хэлэлцүүлгийн үеэр ахмад шүүгчид эрүү, иргэн, захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны онцлог, тэдгээрийн эрх зүйн хөгжлийн явцад хуримтлагдсан сургамж, цаашид анхаарч, боловсронгуй болгох шаардлагатай асуудлын талаар байр сууриа илэрхийлэв. Харин Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга П.Золзаяа шүүхийн захиргааны байгууллагаас шүүхийн бие даасан, хараат бус үйл ажиллагааг дэмжих, шүүхийн хэвийн ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх чиглэлээр хэрэгжүүлж буй болон цаашид анхаарах асуудлын талаар байр сууриа хуваалцлаа. Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын үндсэн хуралдааныг Улсын дээд шүүхийн шүүгч Б.Ундрах хааж, эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны онцлог, цаашдын хөгжлийн чиг хандлагын талаар сонирхолтой, ач холбогдол бүхий илтгэлүүд хэлэлцүүлснийг онцлоод  олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал салбар хуралдаануудаар үргэлжилж, оролцогчид холбогдох сэдвийн хүрээнд санал, байр сууриа солилцоно гэдгийг тэмдэглэв.

Мэдээлэл

Монгол Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны шүүх хуралдаан болон Эрүү, Иргэн, Захиргааны хэргийн танхимын нийт шүүгчийн хуралдааныг 2026 оны 09 дүгээр сарын 08-ны өдрөөс эхлэн товлолоо. Хяналтын шатны шүүх хуралдаан болон танхимын нийт шүүгчийн хуралдааныг цаашид батлагдсан хуваарийн дагуу товлон зарлана. Шүүх хуралдааны тов болон холбогдох мэдээлэлтэй Монгол Улсын дээд шүүхийн цахим хуудасны “Хуралдааны зар, тойм” хэсгээр нэвтэрч танилцана уу.